نام اصلی: Mangez-le si vous voulez
عنوان انگلیسی: Eat Him If You Like
نویسنده: ژان تولی
سال انتشار: ۲۰۰۹
ژانر: تاریخی، واقع‌گرایانه، اجتماعی، روان‌شناختی، جنایی، تراژدی
جمله منتخب
«هیچ‌کس نمی‌داند انسان تا کجا می‌تواند سقوط کند، وقتی جمعیت تصمیم می‌گیرد دیگر انسان نباشد.»
⸻
خلاصه داستان
«آدم‌خواران» یکی از تکان‌دهنده‌ترین آثار ژان تولی است؛ رمانی کوتاه اما بسیار سنگین که بر اساس یک اتفاق واقعی در فرانسه نوشته شده است.
داستان در سال ۱۸۷۰ و در دوران جنگ فرانسه و پروس اتفاق می‌افتد؛ زمانی که جنگ، ترس، فقر، قحطی و ناامنی فضای جامعه را تحت تأثیر قرار داده‌اند.
در مرکز داستان مردی به نام آلن دو مونه قرار دارد؛ مردی که برای انجام کاری به روستای اوتفای می‌رود.
آلن یک غریبه کاملاً ناشناس برای مردم روستا نیست، اما شرایطی که در آن قرار می‌گیرد باعث می‌شود خیلی زود نگاه مردم نسبت به او تغییر کند.
یک سوءتفاهم و شایعه کافی است تا فضای روستا علیه او شود.
مردم تصور می‌کنند آلن با دشمن همکاری دارد و به نوعی خائن است.
در ابتدا ممکن است تصور شود این تنها یک سوءتفاهم ساده است و با توضیح حقیقت، ماجرا تمام خواهد شد.
اما اتفاقی که رخ می‌دهد بسیار وحشتناک‌تر است.
ترس، خشم، شایعه و هیجان جمعی باعث می‌شوند افراد یکدیگر را تحریک کنند و رفتارهایی انجام دهند که شاید اگر هر کدام به تنهایی با آن روبه‌رو می‌شدند، هرگز جرئت انجامش را نداشتند.
آلن تلاش می‌کند از خود دفاع کند، اما در برابر جمعیتی که دیگر حاضر نیست حقیقت را بشنود، دفاع از خود تقریباً غیرممکن می‌شود.
خشونت به سرعت شدت می‌گیرد.
آنچه ابتدا با سوءظن و حرف شروع شده، به شکنجه و قتل تبدیل می‌شود.
اما هولناک‌ترین بخش ماجرا این است که خشونت به پایان نمی‌رسد.
جمعیت کم‌کم از مرزی عبور می‌کند که بازگشت از آن بسیار دشوار است.
آدم‌هایی که تا چند ساعت قبل زندگی عادی داشتند، در اثر خشم و هیجان جمعی دست به اعمالی می‌زنند که حتی تصور کردنشان دشوار است.
عنوان کتاب نیز از همین بخش وحشتناک داستان می‌آید.
ژان تولی در این رمان تلاش می‌کند نشان دهد چگونه یک جامعه معمولی می‌تواند در مدت زمانی بسیار کوتاه، تحت تأثیر ترس، شایعه و خشونت جمعی، رفتارهایی غیرانسانی از خود نشان دهد.
یکی از ترسناک‌ترین جنبه‌های داستان این است که اتفاقات آن حاصل یک توطئه پیچیده یا حضور گروهی از جنایتکاران حرفه‌ای نیست.
افرادی که در این فاجعه شرکت می‌کنند، انسان‌های عادی یک روستا هستند.
همین موضوع داستان را بسیار ترسناک‌تر می‌کند.
«آدم‌خواران» در مدت زمانی بسیار کوتاه اتفاق می‌افتد و همین فشردگی زمانی باعث می‌شود سرعت سقوط اخلاقی شخصیت‌ها بسیار محسوس باشد.
داستان نشان می‌دهد که فاصله میان تمدن و بربریت، گاهی بسیار کمتر از چیزی است که تصور می‌کنیم.
⸻
درباره نویسنده
ژان تولی نویسنده، روزنامه‌نگار، کارتونیست و فیلم‌نامه‌نویس فرانسوی بود که در سال ۱۹۵۳ متولد شد.
او نویسنده‌ای چندوجهی بود و علاوه بر رمان، در زمینه‌های مختلف هنری و رسانه‌ای فعالیت داشت.
تولی به موضوعات عجیب، تاریک و گاهی هولناک علاقه زیادی داشت و در بسیاری از آثارش سراغ بخش‌هایی از زندگی انسان رفت که معمولاً کمتر درباره آنها صحبت می‌شود.
یکی از ویژگی‌های آثار او استفاده از طنز سیاه در کنار موضوعات تلخ است.
او در داستان‌هایش گاهی موقعیت‌هایی را روایت می‌کند که در ظاهر غیرقابل باور به نظر می‌رسند، اما ریشه در اتفاقات واقعی دارند.
«آدم‌خواران» نمونه بسیار خوبی از همین ویژگی است.
تولی برای نوشتن این اثر به یک حادثه تاریخی واقعی در فرانسه بازمی‌گردد؛ حادثه‌ای که در سال ۱۸۷۰ در روستای اوتفای رخ داد.
او تلاش کرد با استفاده از اسناد تاریخی و روایت‌های مربوط به آن واقعه، فضای آن روز را بازسازی کند و نشان دهد چگونه یک سوءتفاهم و هیجان جمعی می‌تواند به فاجعه‌ای انسانی تبدیل شود.
از آثار شناخته‌شده دیگر او می‌توان به مغازه خودکشی اشاره کرد که در آن نیز از طنز سیاه برای پرداختن به موضوعات سنگین انسانی استفاده می‌کند.
تولی در «آدم‌خواران» اما فضای بسیار تاریک‌تری را انتخاب کرده است.
⸻
چرا نویسنده این داستان را نوشته؟
یکی از مهم‌ترین دلایل اهمیت «آدم‌خواران» این است که نویسنده فقط قصد ندارد یک جنایت تاریخی را بازگو کند.
او از این اتفاق واقعی استفاده می‌کند تا درباره ماهیت خشونت جمعی و رفتار انسان در برابر جمعیت سؤال مطرح کند.
چگونه ممکن است گروهی از انسان‌های عادی، در مدت چند ساعت، به جمعیتی تبدیل شوند که دست به خشونتی غیرقابل تصور می‌زند؟
چه چیزی باعث می‌شود یک انسان وقتی در میان جمع قرار می‌گیرد، کارهایی انجام دهد که شاید به تنهایی هرگز انجام نمی‌داد؟
ژان تولی پاسخ ساده‌ای ارائه نمی‌کند.
او خواننده را با مجموعه‌ای از عوامل روبه‌رو می‌کند: ترس، شایعه، جنگ، فقر، خشم، هیجان جمعی و میل انسان به پیدا کردن یک مقصر.
در چنین شرایطی، حقیقت دیگر اهمیت سابق را ندارد.
مردم ابتدا به دنبال پاسخ هستند، اما خیلی زود به دنبال قربانی می‌گردند.
آلن دو مونه به نمادی از انسانی تبدیل می‌شود که جمعیت تصمیم گرفته او را مقصر بداند؛ حتی اگر حقیقت چیز دیگری باشد.
یکی از مهم‌ترین پرسش‌های کتاب این است:
آیا انسان ذاتاً خشن است یا شرایط می‌تواند از یک انسان معمولی، موجودی خشن بسازد؟
کتاب همچنین درباره قدرت شایعه صحبت می‌کند.
شایعه ممکن است از یک جمله کوچک شروع شود، اما وقتی در میان گروهی از افراد پخش می‌شود، می‌تواند به چیزی بسیار بزرگ‌تر از حقیقت تبدیل شود.
در این میان، مرز میان قربانی و تماشاگر نیز اهمیت پیدا می‌کند.
همه کسانی که در یک خشونت جمعی حضور دارند، الزاماً از ابتدا قصد جنایت ندارند؛ اما سکوت، همراهی و پیروی از جمع می‌تواند آنها را نیز وارد فاجعه کند.
⸻
حسی که کتاب به مخاطب می‌دهد
«آدم‌خواران» کتابی نیست که بتوان آن را صرفاً برای سرگرمی خواند.
این اثر از همان ابتدا فضای سنگین و ناآرامی دارد و هرچه داستان جلوتر می‌رود، احساس اضطراب و وحشت بیشتر می‌شود.
اما ترس اصلی کتاب، ترس از یک هیولای خیالی نیست.
ترس اصلی این است که هیولاها در این داستان انسان‌های معمولی هستند.
همین موضوع باعث می‌شود خواننده هنگام خواندن داستان احساس ناراحتی و حتی خشم کند.
در بعضی قسمت‌ها ممکن است آرزو کنید کسی جلوی اتفاقات را بگیرد، اما با ادامه داستان متوجه می‌شوید که قدرت جمعیت از توان یک فرد بسیار بیشتر شده است.
کتاب همچنین حس درماندگی شدیدی ایجاد می‌کند.
آلن در برابر گروه بزرگی قرار گرفته که دیگر نمی‌خواهند حرف او را بشنوند.
در چنین شرایطی، منطق و حقیقت تقریباً قدرت خود را از دست می‌دهند.
یکی دیگر از احساسات پررنگ کتاب، شوک است.
چون خواننده می‌داند داستان بر اساس یک اتفاق واقعی ساخته شده، خشونت‌های داستان معنای متفاوتی پیدا می‌کنند.
این دیگر فقط یک داستان تخیلی درباره آدم‌های خشن نیست.
این اتفاق واقعاً رخ داده است.
بعد از تمام کردن کتاب ممکن است بیشتر از خود حادثه، به این فکر کنید که چه چیزی باعث می‌شود یک انسان عادی در شرایط خاص، رفتار غیرانسانی از خودش نشان دهد.
«آدم‌خواران» همچنین حس بی‌اعتمادی ایجاد می‌کند؛ نه فقط نسبت به افراد، بلکه نسبت به قدرت جمعیت و قضاوت‌های گروهی.
⸻
مناسب برای چه سنی؟
این کتاب را برای ۱۸ سال به بالا پیشنهاد می‌کنم.
داستان شامل خشونت شدید، شکنجه، قتل و آدم‌خواری است و فضای آن از نظر روانی بسیار سنگین است.
برای افرادی که با توصیف صحنه‌های خشن مشکل دارند یا از داستان‌های بسیار تلخ و آزاردهنده دوری می‌کنند، انتخاب مناسبی نیست.
⸻
مناسب برای چه اشخاصی؟
«آدم‌خواران» می‌تواند برای کسانی مناسب باشد که:
⸻
پیشنهاد من به مخاطب
اگر قرار باشد «آدم‌خواران» را در یک جمله توصیف کنم، می‌گویم:
کتابی کوتاه درباره یکی از ترسناک‌ترین چیزهایی که ممکن است در یک جامعه اتفاق بیفتد: وقتی انسان‌ها عقل و فردیت خود را به جمع می‌سپارند.
این کتاب را به کسی پیشنهاد نمی‌کنم که صرفاً دنبال یک داستان سرگرم‌کننده است.
«آدم‌خواران» تجربه‌ای سنگین است و احتمالاً بعد از تمام کردنش احساس خوبی نخواهید داشت.
اما اگر به داستان‌های واقعی، تاریخی و روان‌شناختی علاقه دارید، ارزش خواندن دارد.
به نظرم ترسناک‌ترین بخش کتاب، صحنه‌های خشونت نیست؛ بلکه این سؤال است که:
اگر من هم در آن جمع بودم، چه می‌کردم؟
آیا در برابر جمع می‌ایستادم؟
آیا سعی می‌کردم قربانی را نجات بدهم؟
یا شاید فقط سکوت می‌کردم و اجازه می‌دادم اتفاقات رخ دهند؟
این سؤال است که «آدم‌خواران» را از یک داستان تاریخی ساده فراتر می‌برد.
کتاب نشان می‌دهد که برای شکل گرفتن یک فاجعه همیشه به انسان‌هایی که از ابتدا شرور هستند نیاز نیست؛ گاهی ترس، خشم، شایعه و پیروی کورکورانه از جمع کافی است.
اگر روحیه حساسی دارید، بهتر است قبل از شروع کتاب بدانید که با اثری بسیار خشن و ناراحت‌کننده روبه‌رو هستید.
اما اگر از خواندن آثار تاریک و تکان‌دهنده لذت می‌برید، «آدم‌خواران» می‌تواند یکی از آن کتاب‌هایی باشد که مدت‌ها بعد از تمام اما اگر از خواندن آثار تاریک و تکان‌دهنده لذت می‌برید، «آدم‌خواران» می‌تواند یکی از آن کتاب‌هایی باشد که مدت‌ها بعد از تمام شدن، همچنان به آن فکر خواهید کرد.
⸻
نشرها و ناشرهای مناسب
«آدم‌خواران» با عنوان اصلی Mangez-le si vous voulez در سال ۲۰۰۹ منتشر شد و ترجمه‌های مختلفی از آن به فارسی وجود دارد.
احسان کرم‌ویسی — نشر چشمه
این ترجمه یکی از شناخته‌شده‌ترین نسخه‌های فارسی کتاب است و نخستین انتشار آن در ایران با این ترجمه در سال ۱۳۹۸ انجام شده است. این نسخه ۱۱۴ صفحه دارد و علاوه بر ترجمه، پس‌گفتاری درباره جنبه تاریخی داستان نیز دارد.
سیده مریم کشفی — انتشارات عطر کاج
ترجمه دیگری از کتاب است که در سال ۱۴۰۱ منتشر شده و نسخه آن حدود ۹۶ صفحه دارد.
اسماعیل سردارآبادی — انتشارات سفیر قلم
یکی دیگر از ترجمه‌های فارسی «آدم‌خواران» است که با نام این مترجم منتشر شده است.
ترجمه‌های دیگری نیز از این اثر منتشر شده‌اند و ممکن است با عنوان‌های متفاوتی مانند «آدم‌خواران» یا «دهکده آدم‌خواران» در بازار کتاب دیده شوند.
اگر بخواهم برای مطالعه پیشنهاد بدهم، ترجمه احسان کرم‌ویسی انتخاب قابل توجهی است؛ به‌خصوص برای کسی که می‌خواهد علاوه بر خود داستان، با زمینه تاریخی حادثه نیز آشنا شود.
